Bizde herkes başkan…

Türkiye’de günlük hayatın içinde çok sık duyulan bir hitap vardır: “Başkanım.”

Bir kahvehaneye girersiniz, biri sizi görür ve “Başkanım hoş geldiniz” der. Bir esnaf dükkânına uğrarsınız, “Başkanım buyurun” diye karşılanırsınız. Bir toplantıya katılırsınız, bir vatandaş elinizi sıkar ve yine aynı hitapla seslenir: “Başkanım…”

Peki gerçekten Türkiye’de bu kadar çok başkan mı vardır?

Yoksa “başkanım” kelimesi aslında daha derin bir kültürel anlam mı taşımaktadır?

Bu sorunun cevabı Türkiye’nin tarihsel, sosyal ve siyasi yapısının içinde saklıdır.

Osmanlı’dan gelen hitap kültürü…

Türk toplumunda unvanla hitap etme geleneği yeni değildir. Osmanlı döneminde insanlar birbirine çoğu zaman isimle değil, görev veya statü ifade eden unvanlarla hitap ederdi. “Paşa”, “Bey”, “Efendi”, “Ağa”, “Hoca”, “Üstad”, “Reis”  gibi ifadeler sadece bir makamı değil, aynı zamanda bir saygı dilini temsil ederdi.

Cumhuriyet döneminde modern devlet yapısıyla birlikte birçok eski unvan ortadan kalktı. Ancak toplumun saygı kültürü tamamen kaybolmadı. Bu kültür yeni dönemde farklı bir kelimeyle yaşamaya devam etti: “Başkan.”

Bugün belediye başkanlarından dernek yöneticilerine, spor kulübü başkanlarından meslek odası yöneticilerine kadar çok geniş bir alanda “başkan” unvanı kullanılmaktadır. Türkiye’de yüz bini aşkın dernek olduğu düşünüldüğünde, “başkan” kelimesinin ne kadar yaygın olduğu daha iyi anlaşılır.

Yerel siyasetin etkisi…

Türkiye’de yerel yönetimler vatandaşın hayatına en çok dokunan kurumlardır. Bir vatandaşın günlük hayatında karşılaştığı birçok sorun belediyelerle ilgilidir: yol, ulaşım, park, sosyal yardım, altyapı, çevre düzenlemesi gibi konular doğrudan yerel yönetimlerin sorumluluğundadır.

  Bu nedenle belediye yöneticileri toplum içinde oldukça görünürdür. Belediye başkanları kadar belediye meclis üyeleri de vatandaşın gözünde yerel yönetimin temsilcileridir. Bu yüzden çoğu zaman insanlar “meclis üyesi” demek yerine doğrudan “başkanım” demeyi tercih eder.

“Başkanım” hitabı nerelerde kullanılır?

Türkiye’de “başkanım” hitabı sadece belediye başkanlarına yönelik değildir. Bu hitap farklı sosyal alanlarda da yaygın şekilde kullanılır.

Yerel siyasette belediye başkanlarına, belediye meclis üyelerine ve parti yöneticilerine bu şekilde hitap edilir. Mahalle ziyaretlerinde, esnaf buluşmalarında veya siyasi toplantılarda “başkanım hoş geldiniz” sözünü duymak oldukça doğaldır.

Siyasi parti teşkilatlarında il ve ilçe başkanlarına yine aynı hitap kullanılır. Bu hitap hem saygıyı hem de teşkilat içindeki hiyerarşiyi ifade eder.

Sivil toplum kuruluşlarında ise dernek ve vakıf yöneticilerine çoğu zaman “başkan” denir. Hemşehri dernekleri, kültür dernekleri veya yardım kuruluşlarında yönetim başkanları toplum içinde bu unvanla anılır.

Spor kulüplerinde de aynı durum görülür. Amatör kulüplerden büyük spor kulüplerine kadar kulüp yöneticilerine taraftarlar ve sporcular tarafından “başkanım” diye hitap edilir.

İş dünyasında ise ticaret odaları, esnaf odaları veya kooperatiflerin yöneticileri yine aynı unvanla anılır. Hatta apartman ve site yönetimlerinde bile yönetime seçilen kişilere çoğu zaman “başkan” denmesi bu kelimenin toplum diline ne kadar yerleştiğini göstermektedir.

Hangi şehirlerde daha yaygın?

“Başkanım” hitabı Türkiye’nin her yerinde kullanılmakla birlikte bazı şehirlerde daha yoğun duyulur. Özellikle büyük şehirlerde yerel siyasetin daha görünür olması bu hitabın kullanımını artırmaktadır.

İstanbul bu konuda açık ara önde gelir. Türkiye’nin en büyük şehri olması ve yerel siyasetin oldukça hareketli olması nedeniyle mahallelerde, esnaf ziyaretlerinde ve siyasi toplantılarda “başkanım” hitabı çok sık duyulur.

Ankara’da ise bu hitap daha çok siyaset ve bürokrasi çevresinde görülür. İzmir’de yerel siyasetin güçlü olduğu alanlarda yine benzer bir kullanım vardır. Bursa, Gaziantep ve Konya gibi şehirlerde ise esnaf kültürü ve toplumsal saygı dili bu hitabın yaygın kullanılmasına katkı sağlar.

Bir makamdan fazlası…

“Başkanım” kelimesi aslında yalnızca bir unvanı ifade etmez. Bu kelime aynı zamanda Türk toplumunun iletişim biçimini yansıtan bir saygı dilidir.

Nasıl ki bir öğretmene “hocam”, bir doktora “doktor bey”, bir müdüre “müdürüm” deniyorsa, yerel yöneticilere de çoğu zaman “başkanım” denir. Bu hitap çoğu zaman resmi görevden bağımsız olarak da kullanılabilir. Çünkü insanlar bu kelimeyi çoğu zaman “sizi önemsiyoruz, size saygı duyuyoruz” anlamında kullanır.

Toplum ile yönetici arasındaki yakınlık

Türkiye’de siyaset ile toplum arasındaki ilişki birçok ülkeden daha yakındır. Yerel yöneticiler mahallelerde, sokaklarda ve esnaf ziyaretlerinde vatandaşla sık sık bir araya gelir. Bu durum yöneticilerle halk arasında daha sıcak bir ilişki kurulmasını sağlar.

Bir vatandaşın “başkanım hoş geldiniz” demesi sadece bir karşılama değildir. Bu söz aynı zamanda bir saygı ifadesidir ve “sizi aramızda görmekten memnunuz” anlamını taşır.

 Türkiye’de bazen esprili bir şekilde “Bizde herkes başkan” denir.

Ancak bu söz aslında toplumun yöneticilere bakışını ve saygı dilini anlatan bir gerçeği ifade eder.

“Başkanım” kelimesi bir makamdan çok daha fazlasıdır.

Bu hitap, Türk toplumunun yöneticilerine duyduğu saygının, yakınlığın ve toplumsal iletişim kültürünün bir yansımasıdır.